Từ lâu, người Dao Thanh Y ở Quảng La đã gìn giữ nhiều nét đẹp văn hóa truyền thống, trong đó trang phục thổ cẩm với sắc chàm, đường thêu và hoa văn riêng là dấu ấn bền bỉ của nếp sống, bàn tay khéo léo và ký ức được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Đầu năm, có dịp về thưởng thức không gian lễ hội của người Dao Thanh Y ở Bằng Cả (xã Quảng La), bên cạnh những điệu múa truyền thống, văn hóa ẩm thực đặc sắc, du khách chắc hẳn sẽ ấn tượng với sắc màu thổ cẩm, nếp sống, nét phong tục đặc sắc còn lưu giữ qua bao đời ở nơi đây.
Việc mặc trang phục truyền thống trong ngày hội, ngày lễ đã trở thành nét văn hóa quen thuộc của người Dao Thanh Y ở Quảng La. Ông Bàn Sinh Tề, Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Quảng La, cho biết: Người Dao Thanh Y ở đây vẫn gìn giữ tốt trang phục truyền thống. Mỗi bộ trang phục không chỉ được mặc trong ngày hội, ngày lễ, mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Theo người già trong xã, thêu may thổ cẩm đã trở thành phong tục, tập quán đẹp của phụ nữ Dao Thanh Y từ bao đời nay. Họ học nghề từ mẹ, từ bà. Không học qua sách vở, phụ nữ Dao Thanh Y chủ yếu học thêu bằng cách quan sát, được người đi trước “cầm tay chỉ việc”, rồi tự luyện rèn qua năm tháng để bàn tay ngày một khéo léo, đường kim ngày một đều hơn.
Nghệ nhân Trương Thị Quý (thôn Bằng Cả 2) cho biết: Trước kia trang phục người Dao Thanh Y được làm rất công phu từ lụa do chính người dân trồng dâu, nuôi tằm, dệt nên. Để hoàn thiện một bộ trang phục đẹp, người phụ nữ phải tự tay chuẩn bị từ chất liệu, đường may, đến hoa văn thêu. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ và kiên trì.
Ngày nay, nghề trồng dâu, nuôi tằm đã dần mai một trước sự phổ biến của các loại vải may sẵn. Dẫu vậy, kỹ thuật thêu, phối màu và tạo hoa văn truyền thống vẫn được phụ nữ Dao Thanh Y gìn giữ. Chất liệu có thể đổi thay, nhưng hồn cốt trang phục vẫn nằm trong từng đường kim, mũi chỉ và niềm tự hào dân tộc.
Trang phục của phụ nữ Dao Thanh Y nổi bật với sắc màu rực rỡ nhưng hài hòa. Các họa tiết đỏ, trắng, xanh được thêu trên nền chàm đen của khăn, yếm, cổ áo, tay áo, dây lưng lấy cảm hứng từ hoa lá, chim muông và hình học. Mỗi bộ trang phục là kết tinh của sự khéo léo, tỉ mỉ trong từng đường kim, mũi chỉ. Hoa văn được thêu bằng kim nhỏ, các mũi thêu phải đều, chắc, thường đi mũi chẵn (2 hoặc 4 mũi/lần) để tạo sự cân đối, hài hòa.
Nếu trang phục nữ là phần rực rỡ, cầu kỳ nhất, thì trang phục nam của người Dao Thanh Y giản dị hơn, thiên về sự gọn gàng, khỏe khoắn, phù hợp với lao động và sinh hoạt cộng đồng. Trong các dịp trọng đại như lễ cưới, lễ hội, bộ trang phục lại trở nên trang trọng hơn với mũ đội đầu, dây lưng, đồ trang sức. Riêng trang phục của thầy mo thuộc về không gian thiêng, được thêu công phu, dày đặc các họa tiết, dùng trong những nghi lễ quan trọng.
Trong các dịp lễ, đặc biệt là lễ cưới, trang phục được thêu may rất công phu, rực rỡ, bên trong lót một lớp vải trắng. Bộ trang phục cô dâu nổi bật với 8 chiếc khăn trang trí, gồm 4 chiếc phía trước và 4 chiếc phía sau, thường được làm từ vải chàm hoặc lụa tơ tằm, thêu len đỏ với những hoa văn cầu kỳ. Tám chiếc khăn phải đồng đều, giống nhau đến từng chi tiết, nên có khi mất vài tháng mới hoàn thành.
Với phụ nữ trưởng thành, lễ phục còn có chiếc mũ làm rất cầu kỳ bằng vải chàm, được đính bạc trắng - thứ tài sản quý mà nhiều gia đình gìn giữ. Bên trong mũ có lớp lót bằng xơ mướp, lấy từ những quả mướp già được phơi khô, đập dập rồi lót vào để mũ bền và êm hơn khi đội.
Để gìn giữ bản sắc, người dân Bằng Cả duy trì các lớp dạy thêu thổ cẩm, chữ Nôm Dao, dân ca; các nghệ nhân tiếp tục truyền nghề cho thế hệ trẻ. Cho tới nay, trang phục truyền thống vẫn hiện diện trong lễ hội, cưới hỏi và các nghi lễ quan trọng. Cô dâu mặc trang phục cổ truyền; người về làm dâu cũng thực hiện nghi thức diện trang phục cổ truyền ngay khi nhập gia. Đó là cách người Dao Thanh Y gìn giữ bản sắc và niềm tự hào của mình.
