Trước khi thực hiện sắp xếp lại đơn vị hành chính, Quảng Ninh sở hữu 5 thành phố kết nối đồng bộ, gồm: Hạ Long, Cẩm Phả, Uông Bí, Móng Cái, Đông Triều và là địa phương có mạng lưới đô thị phát triển nhanh, đa dạng. Việc chuyển sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và sáp nhập địa giới hành chính không chỉ là bài toán quản lý, mà còn là cú hích quy hoạch lại toàn bộ không gian phát triển. Từ trung tâm Hạ Long mở rộng đến các đô thị vệ tinh, Quảng Ninh đang dồn lực nâng chất hạ tầng, sẵn sàng cho một diện mạo đô thị quy mô và liên kết chặt chẽ hơn, tạo cực tăng trưởng mới.
Nền tảng từ những đô thị đã định hình
Hơn 40 năm gắn bó với vùng đất Hạ Long, bà Nguyễn Thị Sinh, trú tại khu phố Hồng Hải 6, phường Hạ Long, đã chứng kiến nhiều chặng đường phát triển của đô thị trung tâm này. Đặc biệt, trong những năm trước khi thực hiện sắp xếp lại đơn vị hành chính, thành phố Hạ Long liên tục được mở rộng không gian, đầu tư hạ tầng, chỉnh trang đô thị. Những tuyến đường mới, khu đô thị, công viên, quảng trường, công trình dịch vụ, thương mại từng bước hình thành, làm thay đổi diện mạo địa phương, cũng như điều kiện sống của người dân.
Với bà Sinh, sự đổi thay ấy càng dễ nhận thấy khi nhìn lại Hạ Long của nhiều thập kỷ trước. Từ một đô thị còn nhiều hạn chế về hạ tầng, thành phố Hạ Long từng bước phát triển thành một trong những đô thị trung tâm của Quảng Ninh. Những đổi thay của thành phố cũ giờ trở thành một phần ký ức của người dân đang sống trong không gian đô thị được tổ chức lại sau sắp xếp đơn vị hành chính.
Bà Sinh chia sẻ: “Tôi sống ở Hạ Long hơn 40 năm rồi, nên nhìn thấy sự thay đổi từng ngày. Trước đây đường sá chưa được rộng đẹp như bây giờ, các khu vui chơi, công viên cũng chưa có nhiều. Qua từng năm, thành phố Hạ Long được đầu tư ngày càng khang trang, sạch đẹp hơn, đời sống của người dân cũng thuận tiện hơn nhiều. Ở đây lâu năm, thấy Hạ Long phát triển được như hôm nay tôi rất vui và mong nơi mình sống sẽ ngày càng đẹp hơn nữa”.
Câu chuyện của bà Sinh cũng phần nào cho thấy hành trình phát triển của thành phố Hạ Long trong nhiều thập kỷ trước. Trước khi thực hiện sắp xếp lại đơn vị hành chính, thành phố Hạ Long là một trong những đô thị trung tâm của Quảng Ninh, được đầu tư khá toàn diện về kết cấu hạ tầng, chỉnh trang cảnh quan và mở rộng không gian phát triển. Không gian đô thị không chỉ tập trung tại khu vực lõi, mà từng bước được mở rộng về phía Tây, phía Bắc; các khu vực đô thị hai bên Cửa Lục ngày càng được kết nối, tạo thêm dư địa cho phát triển.
Hạ Long cũng không phải là đô thị duy nhất có bước phát triển mạnh mẽ trong giai đoạn này. Trước khi sắp xếp lại đơn vị hành chính, Quảng Ninh có 5 thành phố, gồm: Hạ Long, Cẩm Phả, Uông Bí, Móng Cái và Đông Triều. Hạ Long là trung tâm du lịch, dịch vụ; Cẩm Phả có nền tảng công nghiệp; Uông Bí, Đông Triều tạo thành khu vực đô thị phía Tây; Móng Cái giữ vị trí cửa ngõ biên giới phía Đông. Những đô thị này vừa phát triển dựa trên lợi thế riêng, vừa tạo nên những trung tâm kinh tế, công nghiệp, thương mại, dịch vụ và du lịch quan trọng của tỉnh.
Một trong những yếu tố tạo nên bước phát triển của hệ thống đô thị là kết cấu hạ tầng được đầu tư khá đồng bộ, đặc biệt là giao thông. Quảng Ninh từng bước hoàn thiện cả 4 loại hình đường bộ, đường biển, đường hàng không và đường sắt. Đối với đường bộ, cao tốc Hải Phòng - Hạ Long - Vân Đồn - Móng Cái cùng QL18, QL10, QL279 và hệ thống đường tỉnh tạo thành các trục kết nối chính; các cầu Bạch Đằng, Cửa Lục 1, Cửa Lục 3, Vân Đồn 1, 2, 3... góp phần khắc phục sự chia cắt địa hình. Cùng với đó là Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn, hệ thống cảng biển, cửa khẩu và hạ tầng các khu kinh tế, khu công nghiệp.
Từ một địa bàn trải dài, bị chia cắt bởi biển, núi và các cửa sông, mạng lưới hạ tầng của Quảng Ninh từng bước kéo gần các đô thị và mở rộng khả năng kết nối từ phía Tây đến phía Đông của tỉnh.
Cùng với hạ tầng kết nối, diện mạo bên trong từng đô thị cũng có nhiều thay đổi. Các khu đô thị, khu dân cư mới được hình thành; hệ thống giáo dục, y tế, văn hóa, thể thao, thương mại, dịch vụ được đầu tư, bổ sung. Công viên, quảng trường, không gian công cộng ngày càng được chú trọng. Tại những khu vực đã hình thành từ trước, các khu dân cư, tuyến phố, không gian ven biển, ven sông được cải tạo, chỉnh trang; cây xanh, vỉa hè, thoát nước và cảnh quan từng bước hoàn thiện. Việc phát triển các khu vực mới và chỉnh trang đô thị hiện hữu đã góp phần làm thay đổi không gian sống, tạo diện mạo ngày càng khang trang cho các địa phương.
Từ nền tảng của từng đô thị, một không gian phát triển có tính liên kết ngày càng rõ nét. Quảng Ninh từng bước hình thành chuỗi đô thị Đông Triều - Uông Bí - Hạ Long - Cẩm Phả - Vân Đồn - Móng Cái, trải dài từ cửa ngõ phía Tây đến biên giới phía Đông. Mỗi khu vực mang một chức năng, lợi thế riêng, nhưng cùng nằm trong một trục đô thị động lực, tạo nên bộ khung phát triển quan trọng của tỉnh.
Trước khi địa giới hành chính được sắp xếp lại, Quảng Ninh vì thế đã có một nền tảng khá vững cho quá trình phát triển đô thị: Các trung tâm đô thị đã định hình, không gian đô thị ngày càng mở rộng, chất lượng hạ tầng từng bước được nâng lên và sự liên kết giữa các khu vực ngày càng rõ nét. Nền tảng được tích lũy qua nhiều năm ấy không chỉ tạo nên diện mạo đô thị Quảng Ninh trước sắp xếp, mà còn tạo tiền đề để sau sắp xếp, không gian đô thị được tổ chức lại ở quy mô lớn hơn.
Không gian mới, động lực mới
Nền tảng hạ tầng và chuỗi đô thị được tạo dựng qua nhiều năm trở thành lợi thế quan trọng khi Quảng Ninh thực hiện sắp xếp lại đơn vị hành chính, vận hành theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Sự thay đổi về địa giới không làm gián đoạn quá trình phát triển đô thị, mà mở ra điều kiện để tổ chức lại không gian ở quy mô lớn hơn, tăng cường liên kết giữa các khu vực vốn đã có nền tảng và lợi thế riêng. Theo định hướng đến năm 2030, hệ thống đô thị của Quảng Ninh được phát triển theo hướng đa trung tâm, liên kết chặt chẽ giữa đô thị trung tâm, đô thị động lực với các khu kinh tế, khu công nghiệp, khu du lịch và những khu vực khác.
Nổi bật trong cấu trúc đô thị mới là đô thị Hạ Long mở rộng, được tổ chức trên không gian Hạ Long - Cẩm Phả - Quảng Yên, gồm 17 phường: Quang Hanh, Cẩm Phả, Cửa Ông, Tuần Châu, Việt Hưng, Bãi Cháy, Hà Tu, Hà Lầm, Cao Xanh, Hồng Gai, Hạ Long, Đông Mai, Hiệp Hòa, Quảng Yên, Hà An, Phong Cốc và Liên Hòa. Với diện tích tự nhiên 670,60km², dân số 686.778 người, đô thị Hạ Long mở rộng được công nhận đạt tiêu chí đô thị loại II theo Quyết định số 2229/QĐ-UBND ngày 23/6/2026 của UBND tỉnh.
Việc hình thành đô thị Hạ Long mở rộng tạo nên một không gian đô thị trung tâm có quy mô lớn, kế thừa và kết nối những khu vực đã có nền tảng phát triển của Hạ Long, Cẩm Phả và Quảng Yên. Trong cùng một không gian là các khu vực đô thị hiện hữu, trung tâm du lịch - dịch vụ, công nghiệp, kinh tế biển, cùng các khu kinh tế, khu công nghiệp và những đầu mối hạ tầng quan trọng.
Sự kết nối này không chỉ mở rộng dư địa phát triển, mà còn tạo điều kiện phát huy lợi thế của từng khu vực, tăng khả năng liên kết giữa các chức năng đô thị và sức lan tỏa của khu vực trung tâm tới các cực tăng trưởng khác của tỉnh. Theo định hướng đến năm 2030, khu vực Hạ Long mở rộng tiếp tục giữ vai trò trung tâm hành chính, chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học công nghệ và dịch vụ tổng hợp của tỉnh; đồng thời là hạt nhân liên kết với các khu vực phát triển mới, hình thành vùng đô thị trung tâm quy mô lớn theo hướng hiện đại, xanh và thông minh.
Cùng thời điểm đô thị Hạ Long mở rộng được công nhận là đô thị loại II, các đô thị Đông Triều, Uông Bí, Móng Cái, Hoành Bồ, Mông Dương cũng được công nhận đạt tiêu chí đô thị loại III. Việc xác lập hệ thống đô thị mới tạo cơ sở để các khu vực tiếp tục phát huy nền tảng đã có, đồng thời định hình rõ hơn vai trò trong không gian phát triển chung của tỉnh.
Không gian được tổ chức lại cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện hạ tầng, cả ở những khu vực đô thị hiện hữu và những địa bàn đang mở rộng dư địa phát triển. Quảng Ninh đã tập trung đầu tư nhiều dự án, công trình không chỉ hướng tới hoàn thiện hạ tầng tại những khu vực đã phát triển, mà còn tăng cường kết nối, mở thêm không gian đô thị và tạo dư địa cho các cực tăng trưởng.
Tại đặc khu Vân Đồn, Dự án tuyến đường nối từ cầu Vân Đồn 3 đến khu tái định cư xã Đoàn Kết (giai đoạn 1) là một trong những công trình như vậy. Dự án có chiều dài hơn 6km, kết nối cầu Vân Đồn 3 với khu tái định cư xã Đoàn Kết, đồng thời gắn với cao tốc Vân Đồn - Móng Cái và Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn. Tuyến đường không chỉ tăng khả năng kết nối giao thông, mà còn mở thêm không gian phát triển, tạo điều kiện hình thành khu vực đô thị hai bên trục đường với kiến trúc, cảnh quan hiện đại, hài hòa giữa biển và rừng, đáp ứng yêu cầu phát triển của khu kinh tế Vân Đồn theo quy hoạch đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.
Với những người dân sinh sống tại khu vực, tuyến giao thông mới mang theo kỳ vọng về sự thay đổi không chỉ trong việc đi lại, mà cả diện mạo và cơ hội phát triển của Vân Đồn. Ông Từ Văn Hiệp (thôn Tràng Hương, đặc khu Vân Đồn) chia sẻ: “Trước đây việc đi lại, kết nối từ khu vực này đến các tuyến giao thông lớn còn chưa thuận tiện. Từ ngày có tuyến đường này, chúng tôi đi lại thuận lợi hơn. Có đường sá, hạ tầng được đầu tư đồng bộ, diện mạo Vân Đồn ngày càng khang trang và người dân cũng kỳ vọng có thêm nhiều cơ hội phát triển kinh tế, nâng cao đời sống”.
Không chỉ đầu tư những công trình tạo thêm các trục kết nối và không gian phát triển mới, Quảng Ninh còn dành nguồn lực đáng kể để nâng chất chính những khu vực đô thị, khu dân cư hiện hữu. Đặc biệt, năm 2025, việc triển khai Kế hoạch 272 về chỉnh trang, nâng cấp hạ tầng đô thị và khu dân cư hiện hữu đã tạo thêm một “cú hích” cho quá trình này.
Với khoảng 2.300 tỷ đồng ngân sách được phân bổ, hơn 600 công trình đã được triển khai tại các địa phương, tập trung vào những hạng mục thiết thực như giao thông nội khu, thoát nước, điện chiếu sáng, cây xanh, vỉa hè và chỉnh trang cảnh quan. Qua đó, hạ tầng tại nhiều khu dân cư, khu đô thị hiện hữu tiếp tục được hoàn thiện, góp phần cải thiện điều kiện sống và làm mới diện mạo đô thị.
Việc đồng thời mở thêm những không gian phát triển mới và nâng chất các khu vực hiện hữu cũng cho thấy hướng phát triển đô thị của Quảng Ninh sau sắp xếp lại đơn vị hành chính không đơn thuần là mở rộng về quy mô. Chương trình phát triển đô thị đến năm 2030 xác định nguyên tắc phát triển đồng bộ giữa mở rộng không gian với nâng cao chất lượng đô thị hiện hữu; giữa đầu tư xây dựng mới với cải tạo, chỉnh trang và tái thiết các khu vực đã phát triển.
Theo đó, các khu vực đô thị đã hình thành tiếp tục được ưu tiên cải tạo hệ thống giao thông, hạ tầng kỹ thuật ngầm, không gian công cộng, cây xanh, chiếu sáng và kiến trúc cảnh quan; đồng thời từng bước khắc phục tình trạng quá tải cục bộ tại các khu vực trung tâm. Các nhóm dự án ưu tiên đến năm 2030 cũng hướng vào những công trình có khả năng tạo liên kết và sức lan tỏa như đường vành đai, trục chính đô thị, tuyến kết nối các khu kinh tế, khu công nghiệp, cảng biển, sân bay, cửa khẩu quốc tế; cùng với hệ thống cấp, thoát nước, xử lý nước thải, chất thải rắn, chiếu sáng, hạ tầng kỹ thuật ngầm và hạ tầng số.
Trong cấu trúc đó, đô thị Hạ Long mở rộng giữ vai trò trung tâm, nhưng không phát triển đơn lẻ. Ở phía Tây, Uông Bí và Đông Triều được định hướng phát huy vai trò trung tâm công nghiệp, dịch vụ, giáo dục, y tế và logistics của hành lang kinh tế phía Tây, đồng thời tăng cường kết nối với vùng Đồng bằng sông Hồng và Hải Phòng. Quá trình phát triển tại đây không chỉ hướng đến mở rộng không gian, mà còn nâng cao chất lượng hạ tầng, cải thiện môi trường đô thị, hình thành các khu đô thị mới đồng bộ, từng bước chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tăng tỷ trọng dịch vụ, công nghiệp công nghệ cao và kinh tế số.
Ở phía Đông, Móng Cái tiếp tục phát huy lợi thế của trung tâm cửa khẩu quốc tế, thương mại, logistics và dịch vụ biên giới. Khu kinh tế cửa khẩu Móng Cái đã hình thành tương đối đầy đủ các phân khu cửa khẩu - logistics, thương mại - dịch vụ, đô thị biên giới và công nghiệp phụ trợ; được kết nối với các tuyến giao thông huyết mạch như cao tốc Vân Đồn - Móng Cái, QL18, cầu Bắc Luân II. Cùng với đó, Vân Đồn, Hoành Bồ, Mông Dương và các khu vực khác tiếp tục bổ sung những chức năng, không gian phát triển trong mạng lưới đô thị chung.
Những định hướng phát triển đô thị, những công trình hạ tầng đang được tiếp tục đầu tư cũng mang theo kỳ vọng về những thay đổi thiết thực hơn trong đời sống. Với người dân, một không gian đô thị phát triển không chỉ được đo bằng quy mô hay những công trình mới, mà còn ở sự thuận tiện trong đi lại, môi trường sống ngày càng tốt hơn và những cơ hội được mở ra khi hạ tầng, dịch vụ và các khu vực phát triển ngày càng được kết nối.
Ông Từ Văn Hiệp (thôn Tràng Hương, đặc khu Vân Đồn) chia sẻ: “Chúng tôi kỳ vọng với những định hướng phát triển mới, Quảng Ninh sẽ ngày càng phát triển mạnh mẽ, các khu vực có sự kết nối, hỗ trợ nhau tốt hơn và những thành quả của sự phát triển sẽ ngày càng lan tỏa rộng hơn đến người dân”.
Việc tổ chức lại không gian đô thị đang mở ra một chặng phát triển mới cho Quảng Ninh, khi những nền tảng đã được tạo dựng tiếp tục được phát huy trong một cấu trúc có tính liên kết cao hơn. Từ đô thị trung tâm, đến các cực tăng trưởng, mỗi khu vực với những lợi thế riêng sẽ cùng tạo nên sức mạnh tổng thể, mở rộng dư địa và động lực phát triển cho toàn tỉnh. Đây cũng là nền tảng để Quảng Ninh từng bước hiện thực hóa mục tiêu xây dựng hệ thống đô thị hiện đại, xanh, thông minh và bền vững.
