81 năm đã trôi qua, những người có mặt trong mùa thu năm 1945 đã lần lượt về cõi vĩnh hằng. Những người còn ở lại cũng đã vượt ngưỡng bách niên trí nhớ không còn tốt nữa nhưng câu chuyện về mùa thu độc lập thì không chỉ sống trong ký ức họ, mà còn được tiếp tục kể lại cho thế hệ hôm nay.
"Cờ bay muôn nơi"
Ngày 9/8/1945, Liên Xô tuyên chiến với phát xít Nhật. Quân đội Nhật ở Đông Dương mất tinh thần, chính quyền bù nhìn Trần Trọng Kim rệu rã. Thời cơ cách mạng nghìn năm có một đã đến. Ngày 18/8/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi "Thư kêu gọi tổng khởi nghĩa" tới toàn thể quốc dân Việt Nam.
Từ ngày 14 đến 18/8, khởi nghĩa thắng lợi ở nhiều vùng nông thôn và đô thị. Tại Hà Nội, vào ngày 19/8, hàng chục vạn người dân đã tham gia cuộc mít tinh tại Quảng trường Nhà hát Lớn, sau đó biến thành cuộc biểu tình vũ trang, chiếm giữ các cơ quan đầu não của địch và giành chính quyền.
Quảng Ninh tự hào khi có một người con tham gia xuống đường đúng ngày 18/8 là nhạc sĩ Đỗ Xuân Oanh, sinh năm 1923 ở phố Lê Lợi, phường Quảng Yên. Vào thời đó, để theo cách mạng, chàng trai Đỗ Xuân Oanh đã khai tăng 2 tuổi. Ông lần lượt làm công nhân Nhà máy kẽm Quảng Yên, trong hầm mỏ than ở Hòn Gai rồi sang cảng Hải Phòng. Tại đây, ông quen biết với nhà thơ - nhạc sĩ Nguyễn Đình Thi, nhạc sĩ Văn Cao và tiếp xúc với nhiều chiến sĩ cách mạng trẻ ở Hải Phòng bắt đầu ủng hộ Việt Minh. Năm 19 tuổi, ông lên Hà Nội gia nhập Mặt trận Việt Minh được phân công làm công tác tuyên truyền tại khu vực phía Nam Hà Nội.
Những ngày khởi nghĩa, Xuân Oanh đã sáng tác ca khúc “Mười chín tháng Tám” một cách xuất thần trên đường phố Hà Nội cùng đoàn quân cách mạng tiến về Bắc Bộ phủ. Nhạc sĩ Xuân Oanh đi đầu đoàn tuần hành. Ông thấy đồng điệu với những bước chân rầm rập của khối quần chúng sục sôi. Xuân Oanh đã đi với cả bước chân của người cha và ông nội sinh bất phùng thời ly tán, lưu lạc; đi với tuổi thơ cơ cực ở bến phà Rừng, ở hầm sâu lấm láp than đen. Xuân Oanh đồng hành cùng những người thợ lam lũ, đang căm hờn không cam chịu thân phận mất nước.
Cũng từ đây, giai điệu và những ca từ đầu tiên đã vang lên trong đầu ông. Tới khu vực chợ Mơ thì bài hát đã đến được câu cuối. Xuân Oanh bắt nhịp cho mọi người hát lại từ câu đầu, vừa tuần hành vừa hát. Khi tới Nhà hát Lớn thì mọi người đều thuộc lòng ca khúc này.
Tại Bắc Giang (nay là TP Bắc Ninh), đồng chí Nguyễn Ngọc Đàm, tham gia hoạt động giành chính quyền. Ngay từ thuở còn là thiếu niên, lúc ông mới 14-15 tuổi đã theo anh trai (đồng chí Nguyễn Văn Luận tức Trần Danh Tuyên, xứ ủy viên Bắc Kỳ, sau làm Bí thư Thành ủy Hà Nội) ra Quảng Yên làm liên lạc cho Việt Minh. Đến năm 1939, khi người anh trai bị Pháp bắt, đồng chí về làm công nhân tại Nhà máy đúc gang Bạc Sơn ở Bắc Giang và tham gia hoạt động Việt Minh.
Đồng chí Nguyễn Ngọc Đàm tham gia vào phong trào đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ do Đảng ta khởi xướng với lực lượng nòng cốt là công nhân lao động trong các nhà máy, hầm mỏ. Dưới sự lãnh đạo của chi bộ Đảng Nhà máy Bạc Sơn, tổ chức công đoàn cứu quốc, người thợ Nguyễn Ngọc Đàm và các đồng chí của mình đã cùng nhân dân giành chính quyền và giải phóng tỉnh Bắc Giang ngày 18/8. Sau khi giành chính quyền ở tỉnh Bắc Giang. Đồng chí được giao chức vụ thư ký Công đoàn của Nhà máy Bạc Sơn, vinh dự được về Hà Nội dự Hội nghị đại biểu công nhân toàn miền Bắc. Mùng 1 Tết Bính Tuất 1946, đồng chí trở về Khu mỏ hoạt động, sau này là Chủ tịch UBND tỉnh.
Tại Hải Phòng, ngày 22/8, khi lệnh khởi nghĩa được ban bố, nhân dân náo nức chuẩn bị. Lực lượng vũ trang của Chiến khu Đông Triều chia làm 2 cánh tiến về Hải Phòng. Cánh thứ nhất gồm Đại đội Hoàng Văn Thụ, Đại đội Đề Thám cùng 2 tiểu đội Ký Con do Hải Thanh chỉ huy, xuất phát từ sông Đạm Thủy về chiếm Sở Dầu, trấn giữ vị trí đầu cầu ven thành phố. Cánh quân thứ hai gồm Đại đội Phạm Hồng Thái và 1 tiểu đội Ký Con do đồng chí Nguyễn Bình chỉ huy, sang Thủy Nguyên qua Bến Bính tiến vào Nhà hát Lớn thành phố. Đúng 10 giờ ngày 23/8, cuộc mít tinh trọng thể diễn ra tại Nhà hát Lớn, tuyên bố xóa bỏ chính quyền tay sai của phát xít Nhật, thành lập Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời Hải Phòng.
Trung đội Ký Con (lúc này đã có quân phục thống nhất từ sau chiến thắng Bí Chợ) do Trung đội trưởng Lê Phú chỉ huy đã tham gia xuống đường tuần hành biểu dương lực lượng. Sau đó, Trung đội về đóng tại trại lính bảo an; ít ngày sau chuyển về trại Bu-ê (nay là Bộ Tư lệnh Hải quân), bổ sung quân là tự vệ chiến đấu và thanh niên cứu quốc, được Ủy ban Quân sự cách mạng Chiến khu xây dựng thành Đại đội Ký Con. Lê Phú tiếp tục được cử là Đại đội trưởng.
Vùng mỏ sục sôi khí thế cách mạng
Tại Quảng Ninh, lệnh Tổng khởi nghĩa của Hồ Chủ tịch truyền đi nhanh chóng trong những ngày mùa thu tháng Tám. Tin tức từ các chiến khu Cao Bắc Lạng và những hoạt động của Việt Minh ở Bắc Ninh, Bắc Giang, Vĩnh Phúc, Hà Nội bắt đầu dội về Vùng mỏ. Người Vùng mỏ bàn tán về những chiến công phá kho thóc của Nhật chia cho dân. Những chuyện đánh Nhật của Việt Minh được truyền miệng lan đi nhanh chóng.
Trừ Quảng Yên là nơi quân ta đã chiếm được tỉnh lỵ, tuy vẫn chưa thành lập chính quyền cách mạng, các địa phương khác trong Vùng mỏ, công nhân, nông dân, học sinh... sôi sục khí thế cách mạng, nhiều người đã tự may cờ đỏ sao vàng, tự sắm vũ khí thô sơ, sẵn sàng vùng lên giành chính quyền.
Tại Đông Triều, ngay từ đầu tháng 8/1945, Ủy ban cách mạng lâm thời huyện Đông Triều đã được thành lập ở sân vận động do đồng chí Lý Sinh làm Chủ tịch. Chiến khu thành lập Đội trinh sát đường sông do đồng chí Nguyễn Văn Thiện phụ trách, Đội trinh sát đường bộ do đồng chí Nguyễn Văn Thiệu phụ trách, Ban cứu thương di động do đồng chí Nguyễn Thị Nhuần phụ trách. Ở chùa Bắc Mã và Phương Mỹ thành lập 2 trung đội Tăng già cứu quốc quân gồm các nhà sư. Cuối tháng 8, ngay tại Chiến khu lễ thành hôn giữa bà Nguyễn Thị Nhuần và ông Nguyễn Văn Tuệ (giả danh nhà sư để hoạt động) đã được đơn vị tổ chức.
Tin Hà Nội đã giành được chính quyền lan nhanh về Vùng mỏ, nhân dân và thanh niên hết sức phấn khởi. Công nhân mỏ hò reo xuống bến tàu đón giải phóng quân về lập chính quyền cách mạng. Đội giải phóng quân chỉ có vài chục người nhưng đã được sự hậu thuẫn của hàng trăm thanh niên và công nhân mỏ. Khởi nghĩa ở Khu mỏ được gọi là khởi nghĩa tự quản, nghĩa là nghĩa quân Đệ tứ chiến khu về hỗ trợ giành chính quyền.
Ở khu mỏ Cẩm Phả, ngày 22/8, thanh, thiếu niên mỏ hồ hởi đón Đại đội Nguyễn Trãi nhanh chóng cập bến tàu về, bảo vệ thành quả cách mạng vừa giành được. Ông Vũ Cẩm, nguyên Trưởng Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy (nay là Thành ủy Quảng Ninh) kể trong hồi ký “Một thời chinh chiến”: “Ngày 22/8, chúng tôi từ trên các khu phố xếp hàng trật tự kéo nhau xuống bến tàu để đón một đơn vị nhỏ giải phóng quân do các đồng chí Nguyễn Văn Thiệu và Nguyễn Văn Thiện chỉ huy về lập chính quyền cách mạng ở Vùng mỏ. Những ngày đó có những thanh niên đi đầu phong trào khởi nghĩa tự quản ở Vùng mỏ mà sau này không thể quên lãng như anh Nguyễn Văn Lan, một công nhân vui tính có tài diễn thuyết lôi cuốn lòng người. Ngày sôi sục cách mạng ở Vùng mỏ, anh Lan hăng hái đi đầu vận động thanh niên chuẩn bị giáo mác, gậy gộc, vũ khí, đuốc thắp sáng để tiến hành một cuộc biểu dương lực lượng của công nhân và nhân dân lao động làm chủ vùng than. Cuộc tổng khởi nghĩa ở Vùng mỏ không đổ máu nhưng đó là kết quả của sự hy sinh của nhiều thế hệ người Việt Nam. Nó thức tỉnh lương tri của mọi người. Nó làm cho kẻ thù và bọn tay sai cũng phải khiếp sợ vì chính những tội ác mà chúng gây ra cho nhân dân ta. Những người nổi lên khởi nghĩa làm chủ Vùng mỏ lúc bấy giờ là thay mặt cho những người đã chết vùng dậy. Không một lực lượng phản động nào dám ngăn cản và chống lại”.
Tại Quảng Yên, từ ngày 20/7, nghĩa quân Chiến khu Đông Triều đã kéo về giải phóng thị xã Quảng Yên, tỉnh lỵ đầu tiên trong cả nước. Theo sách “Cách mạng Tháng Tám năm 1945” do NXB Sự thật ấn hành năm 1970, đây là một thành tích quân sự nổi bật của Chiến khu, tạo thêm điều kiện thuận lợi để phát triển nhanh chóng quân giải phóng và đẩy mạnh phong trào cách mạng vùng duyên hải.
Chiến thắng này cũng tạo điều kiện cho nhân dân huyện Yên Hưng, nhân dân toàn tỉnh nổi dậy tổng khởi nghĩa trong tháng 8. Đến ngày 24/8, tổng khởi nghĩa thắng lợi ở toàn tỉnh Quảng Yên. Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời tỉnh Quảng Yên được thành lập tại TX Quảng Yên, đã ra mắt nhân dân. Lực lượng vũ trang cách mạng của tỉnh được tăng cường, được bổ sung thêm nhiều đoàn viên, thanh niên hăng hái, nhiệt tình cách mạng, sẵn sàng làm nhiệm vụ bảo vệ chính quyền non trẻ.
Chiều ngày 26/8, nhân dân Hòn Gai tổ chức mít tinh biểu dương lực lượng quần chúng có lực lượng vũ trang hậu thuẫn. Mặc dù bọn Việt Cách gây áp lực nhưng công nhân mỏ và nhân dân không hề nao núng vẫn hô vang khẩu hiệu "Ủng hộ Việt Minh", cô lập rồi đẩy lùi kẻ địch về nơi đóng quân.
Ngày 27/8, ta tiếp tục lập chính quyền Cách mạng lâm thời ở Cẩm Phả, Cửa Ông và hầu hết các đảo ở Cẩm Phả huyện (nay là Đặc khu Vân Đồn). Ở Cẩm Phả và một số xã khu vực miền Đông thực hiện khởi nghĩa tự quản, dưới ảnh hưởng của Việt Minh.
Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, trịnh trọng tuyên bố quyền độc lập, tự do, bình đẳng của dân tộc Việt Nam trước thế giới. Tại Vùng mỏ, các khu phố công nhân và hộ gia đình tại Hòn Gai, Cẩm Phả rực rỡ sắc cờ đỏ sao vàng và cờ đỏ búa liềm để hướng về sự kiện tại Quảng trường Ba Đình.
Ngày 2/9, chàng trai Hoàng Huệ, khi ấy mới 18 tuổi đã cùng một số thanh niên địa phương háo hức làm nhiệm vụ treo cờ, băng rôn mừng ngày độc lập tại quê hương Quảng Yên. Vào thời điểm này, cán bộ Việt Minh về địa phương vận động thanh niên tham gia cách mạng. Chàng trai trẻ đã rủ thêm bạn cùng đi đăng ký và sau đó được tham gia huấn luyện quân sự.
81 năm sau, ở tuổi 99, người thanh niên năm xưa lại đón mừng kỷ niệm Tết Độc lập cùng dấu mốc nhận huy hiệu 80 năm tuổi Đảng. Sức khỏe đã sa sút nhiều nhưng ký ức về mùa Thu năm ấy vẫn in đậm trong tâm trí cụ. “Lúc ấy mình còn trẻ nhưng được tham gia cách mạng, tự hào lắm. Đất nước vừa giành được độc lập thì mình phải góp sức. Được làm những việc có ích cho cách mạng, mình vui và tự hào” - cụ Hoàng Huệ nhớ lại.
Ngày 2/9, khi cả nước hân hoan lắng nghe Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn độc lập thì nhân dân nhiều xã ở Hải Ninh tiếp tục đấu tranh giành chính quyền.
Cách mạng Tháng Tám 1945 đã chặn đứng được nạn diệt chủng của phát xít và thực dân, mở ra kỷ nguyên mới, kỷ nguyên độc lập, tự do và tiến lên Chủ nghĩa xã hội, là phát súng lệnh cho sự tan rã hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa đế quốc.
Quảng Ninh vinh dự có nhiều nhân chứng lịch sử tham gia vào cao trào cách mạng trong cả nước như: Đại đội trưởng Lê Phú, đồng chí Nguyễn Ngọc Đàm, nhạc sĩ Xuân Oanh với ca khúc để đời, Tư lệnh Chiến khu Đông Triều Nguyễn Bình và nhiều chiến sĩ cách mạng kiên trung khác.
Đặc biệt, tại duyên hải Đông Bắc, tổng khởi nghĩa thắng lợi, lực lượng vũ trang Chiến khu Đông Triều đã hoàn thành sứ mệnh của mình: Ra đời trong thời kỳ tiền khởi nghĩa và phát triển nhanh chóng, liên tục tiến công, đẩy cao phong trào kháng Nhật cứu quốc, góp phần quan trọng vào cuộc tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong những ngày tháng Tám lịch sử.
Chiến khu Trần Hưng Đạo đã huy động được sức mạnh tổng hợp của quần chúng nhân dân, thu hút được đông đảo tầng lớp; ngoài công nhân mỏ, nông dân, tăng ni còn có học sinh, công chức tiểu thương, tiểu chủ, binh lính, thậm chí là cả những người bên kia chiến tuyến. Tất cả dù có thành phần xuất thân khác nhau, nhưng họ đã đoàn kết chặt chẽ dưới ngọn cờ yêu nước của Mặt trận Việt Minh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, tạo nên sức mạnh to lớn của chiến khu cách mạng.
Hoạt động của Chiến khu Đông Triều cũng tạo ra những nét đặc sắc trong Cách mạng Tháng Tám tại Quảng Ninh. Chiến khu đã góp phần giải phóng một vùng rộng lớn ở duyên hải Bắc bộ, thực hiện khởi nghĩa tự quản và tiếp quản chính quyền cách mạng đặc biệt là giải phóng tỉnh lỵ đầu tiên trong cả nước. Cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền của nhân dân Quảng Ninh trong mùa thu 81 năm trước khẳng định tinh thần tích cực, chủ động nắm bắt thời cơ dù chưa có chỉ đạo cụ thể, góp phần quan trọng vào thắng lợi chung của Cách mạng Tháng Tám trong cả nước. Đó là cơ sở vững chắc, là hành trang quý giá để nhân dân TP Quảng Ninh hôm nay viết tiếp những trang sử vàng của quê hương đất nước.
