Được ví như một Việt Nam thu nhỏ với 43 dân tộc anh em cùng chung sống, Quảng Ninh sở hữu đa dạng các loại hình di sản văn hoá phi vật thể. Trong đó, hát đối vùng biển Quảng Ninh là diễn xướng dân gian đặc sắc đã được công nhận là Di sản văn hoá phi vật thể cấp quốc gia.
Hát đối vùng biển là lối hát đối đáp giữa nam và nữ, do cư dân vạn chài sáng tạo từ đời sống lao động và sinh hoạt ven biển. Những câu hát này bắt nguồn trong lao động sản xuất, từ những câu nói giản dị hằng ngày được dân gian biến tấu cho có thanh vần theo thể lục bát, ngân nga định hình thành giai điệu. Lời bài hát được truyền miệng lâu dần thành quen. Từ giai điệu, người hát luôn ứng tác linh hoạt phù hợp tùy theo bối cảnh, làm cho những cuộc hát trở nên phong phú và hấp dẫn hơn.
Hát đối miền biển xuất hiện từ bao giờ và cái nôi ở đâu, cho đến nay vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu và khẳng định. Chỉ biết rằng hát đối xuất hiện từ lâu đời, được lưu truyền và phổ biến trên một vùng khá rộng dọc theo bờ biển Quảng Ninh, trong các làng Việt cổ ven biển, các làng đảo biển và các làng chài trên vịnh Hạ Long. Trong lúc quai đê lấn biển, lúc quăng chài phơi lưới, lúc chèo thuyền đánh bắt cá tôm hay lúc thảnh thơi hội hè đình đám, cưới hỏi… câu hát lại được các chàng trai cô gái cất lên đã giúp cho họ quên đi nhọc nhằn, thêm hăng say lao động, tăng thi vị cho cuộc sống. Và cứ thế được dân gian sáng tác, bổ sung, thực hành, trao truyền từ đời này qua đời khác.
Các câu hát thể hiện tình cảm chân thành, lối ứng đối thông minh, dí dỏm và giàu chất trữ tình. Nội dung thường xoay quanh tình yêu đôi lứa, ca ngợi quê hương, biển đảo; phản ánh đời sống lao động của ngư dân và những giá trị đạo lý trong đời sống… Người hát chủ yếu sử dụng chất giọng tự nhiên và khả năng ứng tác, không phụ thuộc vào nhạc đệm cầu kỳ. Đây là sinh hoạt văn hóa tinh thần quen thuộc của cư dân làng chài sau những giờ lao động trên biển. Nghệ thuật hát đối vùng biển Quảng Ninh chính thức được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào giữa năm 2025.
Công tác bảo tồn nghệ thuật hát đối, hát giao duyên vùng biển Quảng Ninh đóng vai trò thiết yếu trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa của cư dân miền biển, vùng vịnh và các xã đảo. Nhận thức được nguy cơ mai một, những năm qua, ngành văn hóa, Hội Văn nghệ dân gian thành phố, các xã, phường, đặc khu ven biển Quảng Ninh cùng Ban Quản lý di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử và các câu lạc bộ đã và đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp thiết thực. Giáo sư Lê Hồng Lý, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, cho rằng: Hát đối miền biển Quảng Ninh là diễn xướng dân gian đặc sắc tồn tại và phát triển tại một số xã, phường, đặc khu trong toàn thành phố, đặc biệt là xã Đầm Hà. Để bảo tồn loại hình di sản này, cần kiểm kê đánh giá, xây dựng những đề tài, công trình dự án nghiên cứu và phát huy giá trị gắn với việc phát triển du lịch biển, du lịch cộng đồng, sinh thái trải nghiệm.
Theo bà Phan Thuý Vân, Phó trưởng Phòng Nghiên cứu, hợp tác và truyền thông, Bảo tàng - Thư viện Quảng Ninh, để bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị hát đối miền biển Quảng Ninh cần điều tra, sưu tầm các bài hát đối cổ còn lưu giữ trong nhân dân; tổng hợp và xuất bản sách hát đối, tăng cường mở các lớp truyền dạy các bài hát đối cổ cho thế hệ trẻ, các cháu học sinh phổ thông vào giờ học hát hay chương trình ngoại khóa của nhà trường. Cùng với đó cần có chế độ đãi ngộ cho nghệ nhân, quan tâm kinh phí cho các câu lạc bộ hoạt động để hát đối cổ vùng biển được phát huy, phát triển; khuyến khích các câu lạc bộ tổ chức cho hội viên sưu tầm, ghi chép các bài hát đối cổ, số hóa toàn bộ hồ sơ, tài liệu liên quan đến di sản văn hóa phi vật thể hát đối vùng biển để tuyên truyền, quảng bá trên nền tảng công nghệ số.
